Ο φακός που χρησιμοποιούμε, ο κόσμος που βλέπουμε

Όταν χρησιμοποιούμε έναν φωτογραφικό φακό, συνήθως σκεφτόμαστε τεχνικά χαρακτηριστικά: πόσο ευρύ θα είναι το κάδρο, πόσο κοντά θα βρεθούμε στο θέμα, πόσο έντονα θα απομονώσουμε ένα πρόσωπο ή ένα αντικείμενο από το περιβάλλον του. Πίσω από αυτή την επιλογή, όμως, υπάρχει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: πώς θέλουμε να βλέπουμε τον κόσμο και ποια θέση επιθυμούμε να έχουμε απέναντί του;

Οι φακοί σταθερής εστιακής απόστασης, οι γνωστοί prime, προσφέρονται ιδιαίτερα για αυτή τη διερεύνηση. Δεν μας επιτρέπουν να αλλάξουμε το κάδρο περιστρέφοντας έναν δακτύλιο zoom. Για να μεταβάλουμε τη σχέση μας με το θέμα, χρειάζεται συχνά να κινηθούμε εμείς. Να πλησιάσουμε, να απομακρυνθούμε, να αλλάξουμε θέση ή να αποδεχτούμε ότι αυτό που θέλουμε να φωτογραφίσουμε δεν χωρά όπως το φανταστήκαμε.

Η επιλογή ως έκφραση μιας προτίμησης

Ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον κόσμο επηρεάζεται από την προσωπική μας ιστορία, τις επιθυμίες, τις αναμνήσεις και τις ασυνείδητες προσδοκίες μας.

Θα ήταν αυθαίρετο να ισχυριστούμε ότι όποιος προτιμά έναν ευρυγώνιο φακό είναι εξωστρεφής ή ότι όποιος επιλέγει έναν τηλεφακό φοβάται την εγγύτητα. Η επιλογή ενός φακού δεν αποτελεί ψυχολογικό τεστ. Μπορεί, ωστόσο, να γίνει αφορμή για να αναρωτηθούμε τι μας ελκύει σε μια συγκεκριμένη οπτική εμπειρία.

Γιατί θέλω να βλέπω πολλά από το περιβάλλον; Γιατί προτιμώ να απομονώνω ένα πρόσωπο; Με ενδιαφέρει η σχέση του ανθρώπου με τον χώρο ή εστιάζω περισσότερο στην έκφρασή του; Αναζητώ την εγγύτητα ή αισθάνομαι πιο άνετα διατηρώντας μια απόσταση;

Οι απαντήσεις δεν βρίσκονται μέσα στον φακό. Βρίσκονται στη σχέση που αναπτύσσουμε μαζί του.

Η εστιακή απόσταση ως τρόπος προσέγγισης

Ένας φακός 24mm μάς επιτρέπει να συμπεριλάβουμε ένα ευρύ πεδίο και να πλησιάσουμε το θέμα διατηρώντας ορατό το περιβάλλον του. Ένας 35mm προσφέρει διαφορετική ισορροπία ανάμεσα στο θέμα και στον χώρο. Ο 50mm μάς καλεί να οργανώσουμε το κάδρο πιο επιλεκτικά, ενώ ένας 85mm διευκολύνει την απομόνωση του θέματος από το φόντο.

Οι διαφορές αυτές δεν αντιστοιχούν σε συγκεκριμένους ψυχικούς τύπους. Μας προσφέρουν, όμως, διαφορετικές δυνατότητες θέασης.

Με έναν ευρυγώνιο φακό μπορεί να χρειαστεί να εισέλθουμε στον χώρο του άλλου. Με έναν μεγαλύτερης εστιακής απόστασης φακό μπορούμε να παρατηρούμε από μακριά. Η απόσταση είναι κυριολεκτική, αλλά μπορεί να μας οδηγήσει σε ένα συμβολικό ερώτημα: πόσο κοντά επιθυμώ να βρεθώ σε αυτό που με ενδιαφέρει; Και πόση απόσταση χρειάζομαι για να αισθάνομαι ασφαλής;

Όταν ο φακός δεν αλλάζει, αλλάζουμε εμείς

Η ουσιαστική διαφορά ενός prime από έναν zoom δεν είναι μόνο η σταθερή εστιακή απόσταση. Είναι ότι μας καλεί να αναπτύξουμε μια πιο συνειδητή σχέση με τη θέση μας.

Αντί να προσαρμόζουμε μηχανικά το κάδρο, χρειάζεται να παρατηρήσουμε τον χώρο, να κινηθούμε μέσα του και να αναζητήσουμε τη θέση από την οποία το θέμα αποκτά το νόημα που θέλουμε να του δώσουμε.

Μπορούμε να το δοκιμάσουμε στην πράξη: επιλέγουμε έναν φακό και φωτογραφίζουμε για μία ημέρα χωρίς να τον αλλάξουμε. Παρατηρούμε πότε πλησιάζουμε, πότε απομακρυνόμαστε, ποιες εικόνες εγκαταλείπουμε και ποιες επιμένουμε να αναζητούμε.

Έπειτα, εξετάζουμε τις φωτογραφίες μας. Τι επιλέξαμε να συμπεριλάβουμε; Τι αφήσαμε έξω; Μήπως ένας περιορισμός μάς οδήγησε να ανακαλύψουμε κάτι που διαφορετικά θα προσπερνούσαμε;

Η αξία αυτής της άσκησης δεν βρίσκεται στην τεχνική επιτυχία, αλλά στις σκέψεις και στα συναισθήματα που μπορεί να αναδυθούν.

Να βλέπουμε ή να επιλέγουμε τι θα δούμε;

Η φωτογραφία δεν είναι ουδέτερη καταγραφή της πραγματικότητας. Είναι μια πράξη επιλογής: από έναν ολόκληρο κόσμο κρατάμε ένα μικρό τμήμα, μια στιγμή και μια συγκεκριμένη οπτική.

Ο φακός δεν καθορίζει τη ματιά μας. Μας προσφέρει, όμως, ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούμε να την παρατηρήσουμε και να την κατανοήσουμε καλύτερα.

Ίσως, τελικά, η αξία ενός prime φακού να μην βρίσκεται μόνο στην οξύτητα ή στην ποιότητα της εικόνας, αλλά και στην ευκαιρία που μας δίνει να σταματήσουμε να αλλάζουμε διαρκώς το οπτικό μας πεδίο και να εξερευνήσουμε βαθύτερα αυτό που έχουμε ήδη επιλέξει να κοιτάξουμε.

Η αλλαγή δεν αρχίζει όταν αλλάζουμε φακό. Αρχίζει όταν αλλάζουμε θέση απέναντι σε αυτό που βλέπουμε.

Αλέξανδρος Χριστοδουλόπουλος
Ψυχοδυναμικός – Εικαστικός Ψυχοθεραπευτής
Καλλιτεχνικός Φωτογράφος