Η φωτογραφία ως καθρέφτης του ασυνείδητου

Η ψυχοθεραπευτική διάσταση της φωτογραφικής πράξης

Η φωτογραφία, πολύ πέρα από την καλλιτεχνική και τεχνική της διάσταση, είναι μια ψυχή που κοιτάζει τον κόσμο. Δεν καταγράφει απλώς το ορατό — το ερμηνεύει, το μεταμορφώνει. Κάθε φωτογραφία είναι ένα βλέμμα, και κάθε βλέμμα είναι μια συνάντηση με το ασυνείδητο. Όπως η ψυχοθεραπεία φωτίζει το αθέατο της ψυχής, έτσι και η φωτογράφιση, αποκαλύπτει το αθέατο μέσα στο φως. Στην καρδιά και των δύο βρίσκεται η ίδια διαδικασία: η συνάντηση με το ασυνείδητο, με εκείνο που δεν γνωρίζουμε ακόμη ότι είμαστε.

Η φωτογραφία ως πράξη αυτογνωσίας

Με τη φωτογραφική κάμερα, δεν φωτογραφίζουμε μόνο αυτό που βλέπουμε· ορίζουμε τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε. Ο φακός γίνεται προέκταση του εσωτερικού βλέμματος, ένας καθρέφτης που επιστρέφει όχι μόνο την εικόνα, αλλά και το αποτύπωμα της ψυχής. Κάθε φωτογραφία είναι μια μικρή ψυχαναλυτική πράξη, μια στιγμή αποκάλυψης ανάμεσα στο “είμαι” και στο “γίνομαι εικόνα”.

Η ψυχοθεραπεία χρησιμοποιεί τη φωτογραφία ως μέσο για να αποκαλύψει. Στην πράξη, η φωτογραφική διαδικασία μπορεί να γίνει πεδίο προβολής — ένα σκηνικό όπου το ασυνείδητο σκηνοθετεί τον εαυτό του μέσα από τη πλάνο, τη σκιά και το φως. Όπως το όνειρο μεταφράζει τον εσωτερικό κόσμο σε εικόνες, έτσι και η φωτογραφία μεταφράζει το ψυχικό βίωμα σε φως.

Το βλέμμα και η συνάντηση με τον Εαυτό

Η φωτογραφία μας εκθέτει. Κυριολεκτικά και συμβολικά. «Εκτίθεμαι» στην αποκάλυψη, στην αυτοανακάλυψη. Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία έχει το ίδιο παράδοξο: για να θεραπευθούμε, χρειάζεται να εκτεθούμε — να αφήσουμε το βλέμμα του Άλλου να μας αγγίξει, να μας δει εκεί όπου δεν αντέχουμε να κοιτάξουμε.

Ο φακός μπορεί να λειτουργήσει ως τρίτος μέσα στη θεραπευτική σχέση: ένας ενδιάμεσος καθρέφτης που επιτρέπει στο άτομο να δει τον Εαυτό όχι μέσα από το βλέμμα της κριτικής, αλλά μέσα από το βλέμμα της αναζήτησης. Η φωτογραφική εικόνα τότε μετατρέπεται σε συμβολικό πεδίο, όπου η ψυχή επιτρέπει στον εαυτό της να εμφανιστεί, όπως το φιλμ που βυθίζεται στο σκοτάδι του θαλάμου πριν αναδυθεί η μορφή του.

Η φωτογραφία ως διαδικασία μεταβίβασης

Στην ψυχοθεραπεία, η μεταβίβαση είναι το πεδίο όπου οι παλιές σχέσεις και οι αρχέγονες ανάγκες αναβιώνουν μέσα στη θεραπευτική συνάντηση. Το ίδιο συμβαίνει και στη φωτογραφική πράξη: ο φωτογράφος δεν “βλέπει” ουδέτερα, αλλά μέσα από τα φίλτρα των δικών του επιθυμιών, φόβων και απωθημένων. Κάθε φωτογραφία είναι, με έναν τρόπο, ένα ίχνος μεταβίβασης.

Όταν κάποιος φωτογραφίζει, επανενεργοποιεί την ιστορία των σχέσεών του. Ποιος βλέπει ποιον; Ποιος έχει τον έλεγχο του βλέμματος; Ποιος παραμένει αόρατος; Μέσα από αυτά τα ερωτήματα, η φωτογραφία γίνεται συμβολικός χώρος διερεύνησης των σχέσεων με τον Εαυτό και τον Άλλο. Το βλέμμα του φακού μπορεί να θυμίζει μια ματιά που κάποτε μας καθήλωσε ή μας αγνόησε. Και μέσα από αυτή τη συνειδητοποίηση, μπορεί να συμβεί η θεραπευτική μετατόπιση: το βλέμμα να πάψει να είναι απειλή και να γίνει σχέση.

Το σκοτάδι του θαλάμου και το σκοτάδι του ασυνειδήτου.

Η αναλογική φωτογραφία προσφέρει ένα συγκλονιστικό ψυχαναλυτικό σύμβολο: το σκοτάδι του θαλάμου όπου το φως γίνεται εικόνα. Εκεί, μέσα στη σιωπή και στη μυρωδιά των χημικών, συντελείται μια μεταμόρφωση — η αόρατη πληροφορία μετατρέπεται σε μορφή. Το ίδιο συμβαίνει και μέσα στη θεραπεία: στο σκοτάδι της ψυχής, μέσα από το διάλογο και την υπομονή, αρχίζει να σχηματίζεται μια νέα εικόνα του Εαυτού.

Η διαδικασία αυτή είναι αργή και ευαίσθητη. Αν εκθέσεις το φιλμ στο φως πολύ νωρίς, καταστρέφεται· αν μείνεις υπερβολικά στο σκοτάδι, τίποτα δεν εμφανίζεται. Η θεραπεία χρειάζεται τον ίδιο ρυθμό: την ισορροπία ανάμεσα στην αποκάλυψη και στη σιωπή, ανάμεσα στο φως που θεραπεύει και στο σκοτάδι που προστατεύει.

Η φωτογραφία ως χώρος προβολής και αναπλαισίωσης.

Στην ψυχοθεραπευτική διαδικασια, η εικόνα χρησιμοποιείται ως προβολική επιφάνεια. Ο συμμετέχων καλείται να διαλέξει, να σχολιάσει, να ερμηνεύσει ή να δημιουργήσει φωτογραφίες που αντιπροσωπεύουν συναισθήματα, σχέσεις ή καταστάσεις. Δεν έχει σημασία αν η φωτογραφία είναι «καλή» τεχνικά· έχει σημασία να είναι αληθινή ψυχικά.

Μια φωτογραφία ενός κενού δωματίου μπορεί να μιλήσει για τη μοναξιά. Μια φωτογραφία θολή μπορεί να μιλήσει για την απώλεια ταυτότητας. Μια φωτογραφία από καθρέφτη μπορεί να φανερώσει το άγχος της εικόνας του εαυτού. Στον διάλογο με την εικόνα, το άτομο αποκτά τη δυνατότητα να αναπλαισιώσει τη δική του αφήγηση — να δει, κυριολεκτικά, αλλιώς.

Το τραύμα του βλέμματος. Το βλέμμα ως θεραπευτική πράξη.

Υπάρχουν στιγμές που η φωτογραφία πλησιάζει επικίνδυνα το τραύμα. Όπως το βλέμμα της Μέδουσας, η εικόνα μπορεί να παγώσει τον χρόνο, να παγιδεύσει το συναίσθημα, να φυλακίσει το υποκείμενο σε μια στιγμή πόνου. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η φωτογραφία λειτουργεί ως απολίθωμα — ένα ίχνος του ανείπωτου. Η θεραπεία τότε καλείται να προσφέρει εκ νέου κίνηση, αφήγηση, ζωή στην εικόνα.

Ο Roland Barthes, στο Camera Lucida, μίλησε για το «punctum» —εκείνη τη λεπτομέρεια που μας τρυπάει, που μας πληγώνει. Αυτή η πληγή είναι και το σημείο του ασυνειδήτου. Όταν ο συμμετέχων αναγνωρίσει ποιο είναι το δικό του punctum, ποια εικόνα τον πληγώνει και γιατί, τότε αρχίζει η διαδικασία της μεταμόρφωσης. Το βλέμμα που κάποτε πάγωνε, τώρα μπορεί να συγκινήσει· και η συγκίνηση είναι ήδη ένα πρώτο βήμα προς τη θεραπεία.

Η φωτογραφία δεν είναι μόνο εργαλείο ανάλυσης, αλλά και θεραπευτική πράξη από μόνη της. Το να φωτογραφίσουμε κάτι, σημαίνει να του δώσουμε αξία. Το να φωτογραφίσουμε τον εαυτό μας, σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε την ύπαρξη του. Σε έναν κόσμο όπου ο ψυχικά ευάλωτος συχνά αισθάνεται αόρατος, η φωτογραφία μπορεί να γίνει πράξη αποδοχής εαυτού, και εναντίωσης στην ανυπαρξία.

Μέσα από τη φωτογραφία, το άτομο μπορεί να ξαναβρεί το βλέμμα του. Εκεί όπου πριν υπήρχε μόνο η ματιά των άλλων —του γονιού, του συντρόφου, της κοινωνίας— τώρα μπορεί να υπάρξει το δικό του βλέμμα. Και μέσα από αυτό το βλέμμα, αρχίζει η ανάδυση του υποκειμένου: «Είμαι αυτός που βλέπω, αλλά και κάτι πέρα από αυτό».

Η φωτογραφική διαδικασία ως τελετουργία. Η γέννηση της σχέσης.

Η ψυχοθεραπεία, στην ουσία της, είναι μια τελετουργία μεταμόρφωσης: ένας ρυθμός ανάμεσα στη σιωπή και τον λόγο, στο σκοτάδι και το φως. Το ίδιο ισχύει και για τη φωτογραφική διαδικασία. Η επιλογή του θέματος, η αναμονή για το κατάλληλο φως, η στιγμή της λήψης, η εμφάνιση, η αποκάλυψη — όλα αυτά αποτελούν ένα είδος ψυχικού ρυθμού, μια πορεία από το άμορφο προς το μορφοποιημένο.

Μέσα από αυτόν τον ρυθμό, το άτομο μπορεί να ξαναβρεί τη σχέση του με τον χρόνο. Η φωτογράφιση απαιτεί υπομονή, παρατήρηση, παύση. Σε μια εποχή όπου ο ψυχισμός τρέχει, η φωτογραφία ζητά να σταθείς και να παρατηρήσεις. Και μέσα σε αυτή τη στάση, να αρχίσει να μορφοποιείται το άρρητο.

Η ψυχανάλυση επιδιώκει τη μετάβαση από το είδωλο στο πρόσωπο — από το φαντασιακό «Εγώ», στο υποκείμενο που μπορεί να σχετιστεί. Η φωτογραφία, όταν χρησιμοποιείται θεραπευτικά, υπηρετεί τον ίδιο σκοπό. Δεν επιδιώκει να «βελτιώσει» την εικόνα, αλλά να την καθαρίσει από τις επιβολές της ψευδαίσθησης.

Όταν το άτομο κατορθώσει να δει μια φωτογραφία και να πει «ναι, εδώ είμαι εγώ» με μια ήσυχη αποδοχή, τότε έχει συμβεί κάτι βαθιά θεραπευτικό. Τότε η φωτογραφία παύει να είναι αντικείμενο και έχει γίνει σχέση.

Επίλογος: το φως που θεραπεύει

Η φωτογραφίκη διαδικασία προσομοιάζει, κατά ένα τρόπο, τη ψυχοθεραπεία. Το φως δεν επιβάλλεται, αλλά δημιουργεί. Δεν τυφλώνει, μα αποκαλύπτει, δίνοντας σχήμα στο αθέατο. Η φωτογραφία, με τον δικό της συμβολικό τρόπο, θυμίζει στον άνθρωπο ότι η ψυχή του χρειάζεται και φως και σκοτάδι για να υπάρξει. Χρειάζεται να περάσει από τη σκιά για να γνωρίσει το φως της.

Γίνεται τότε, μια γέφυρα ανάμεσα στο συνειδητό και στο ασυνείδητο. Η ψυχοθεραπεία και η φωτογραφία να συναντιούνται εκεί όπου το βλέμμα παύει να ψάχνει και αρχίζει να αναγνωρίζει. Εκεί, στο λεπτό σύνορο ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι, γεννιέται η δυνατότητα της αλλαγής — η στιγμή που το άτομο μπορεί να πει:
«Τώρα βλέπω -- και μέσα σε αυτό που φωτίζεται, αναδύομαι σαν να υπήρχα εκεί πάντα, περιμένοντας το βλέμμα μου. »

Αλέξανδρος Χριστοδουλόπουλος
Ψυχοδυναμικός - Εικαστικός Ψυχοθεραπευτής
Fine Art Photographer

Η ψυχοθεραπευτική διάσταση της φωτογραφικής πράξης. «Τώρα βλέπω — και μέσα σε αυτό που φωτίζεται, αναδύομαι σαν να υπήρχα εκεί πάντα, περιμένοντας το βλέμμα μου. »